Ekdysteron na masę: czy ma to sens?
Ekdysteron reklamowany jest jako „roślinny anabolik”, który ma przyspieszać przyrost masy mięśniowej bez wpływu na hormony. W okresie budowania masy wiele osób zastanawia się, czy warto dodać go do diety obok białka i kreatyny. Redakcja przeanalizowała dostępne badania – od eksperymentów na komórkach po pierwsze próby z udziałem ludzi – aby ocenić, ile w tych obietnicach jest nauki.
Czym jest ekdysteron
Ekdysteron, nazywany też 20-hydroksyekdyzonem, należy do ekdysteroidów – związków o budowie steroidowej, które u owadów i skorupiaków pełnią funkcję hormonów linienia. Rośliny produkują podobne substancje, tzw. fitoekdysteroidy, prawdopodobnie jako ochronę przed owadami roślinożernymi.
Źródłem ekdysteronu w suplementach są najczęściej szpinak, komosa ryżowa, a przede wszystkim korzeń szczodraka krokoszowatego (Rhaponticum carthamoides, dawniej Leuzea) oraz cyjatula. W dawnym ZSRR ekstrakty z tych roślin badano jako środki „adaptogenne” dla sportowców już w latach 70. i 80.
Mimo steroidowej budowy ekdysteron nie wiąże się w istotnym stopniu z receptorem androgenowym, przez który działają testosteron i sterydy anaboliczne. To odróżnia go od klasycznych środków anabolicznych i jest jednym z argumentów producentów o jego „bezpieczeństwie hormonalnym”.
W Polsce ekdysteron występuje w suplementach diety. Ze względu na roślinne pochodzenie i ograniczone dane kliniczne jego status w ramach unijnych przepisów o nowej żywności bywa przedmiotem dyskusji – warto zwracać uwagę na rzetelność producenta.
Mechanizm działania: co pokazały badania laboratoryjne
W badaniach na hodowlach komórek mięśniowych ekdysteron zwiększał syntezę białek. Praca Gorelick-Feldman i współpracowników z 2008 roku wykazała taki efekt w mysich miotubach, a późniejsze badania wskazywały na udział szlaku PI3K/Akt, który odgrywa ważną rolę we wzroście mięśni.
Grupa Parr i współpracowników zaproponowała, że ekdysteron może działać poprzez receptor estrogenowy beta (ERβ). W modelach komórkowych zablokowanie tego receptora znosiło efekt anaboliczny. To hipoteza ciekawa, choć nie do końca potwierdzona u ludzi.
W badaniach na zwierzętach ekdysteron zwiększał średnicę włókien mięśniowych u szczurów, w niektórych eksperymentach w stopniu porównywalnym z wybranymi sterydami anabolicznymi podawanymi w tej samej pracy. Takie porównania robią wrażenie, ale wyniki ze zwierząt rzadko przekładają się wprost na ludzi.
Ważna jest też farmakokinetyka. Ekdysteron ma niską biodostępność po podaniu doustnym i krótki okres półtrwania u człowieka. To jedna z przyczyn, dla których efekty obserwowane w laboratorium mogą być słabsze w praktyce.
Badania z udziałem ludzi
Liczba badań klinicznych z ekdysteronem jest bardzo mała. Najczęściej cytowane jest badanie Isenmanna i współpracowników z 2019 roku, opublikowane w „Archives of Toxicology”. Uczestnicy trenujący siłowo przez 10 tygodni przyjmowali suplementy z ekdysteronem lub placebo.
W grupach z ekdysteronem odnotowano większy przyrost masy mięśniowej i wyniki w wyciskaniu na ławce niż w grupie placebo. Autorzy nie stwierdzili niepokojących zmian w markerach wątrobowych i nerkowych. Na podstawie tych wyników zasugerowali, by WADA rozważyła włączenie ekdysteronu do listy substancji zakazanych.
Badanie miało jednak ograniczenia: niewielka liczebność grup, krótki czas trwania i trudności z dokładną kontrolą diety. Starsza praca Wilborna i współpracowników z 2006 roku nie wykazała natomiast wpływu ekdysteronu na skład ciała ani siłę u trenujących mężczyzn.
| Badanie | Model | Główny wynik | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Gorelick-Feldman i wsp., 2008 | Komórki mięśniowe | Wzrost syntezy białek | Brak przełożenia na organizm |
| Parr i wsp. | Komórki, zwierzęta | Udział receptora ERβ | Mechanizm niepotwierdzony u ludzi |
| Wilborn i wsp., 2006 | Ludzie, trening siłowy | Brak istotnego efektu | Mała grupa, dawka i jakość preparatu |
| Isenmann i wsp., 2019 | Ludzie, trening siłowy | Większy przyrost masy i siły | Mała grupa, krótki czas, brak replikacji |
Jedno pozytywne badanie to za mało, aby wyciągać mocne wnioski. W nauce o suplementach wiele obiecujących wyników nie potwierdziło się w kolejnych, większych próbach.
Ekdysteron a status antydopingowy
Ekdysteron nie znajduje się obecnie na liście substancji zakazanych WADA, ale od 2020 roku jest objęty programem monitoringu. Oznacza to, że laboratoria badają jego obecność w próbkach, aby ocenić skalę stosowania i ewentualną potrzebę wprowadzenia zakazu.
Dla sportowców objętych kontrolą ważny jest także problem zanieczyszczenia. Suplementy roślinne z obszaru „naturalnych anabolików” należą do kategorii produktów, w których wykrywano niedeklarowane sterydy anaboliczne lub prohormony. Zgodnie z zasadą odpowiedzialności obiektywnej to zawodnik ponosi konsekwencje.
Sportowcy wyczynowi powinni więc wybierać wyłącznie produkty z niezależną certyfikacją partii, a najlepiej konsultować każdą suplementację z lekarzem sportowym.
Czy warto stosować ekdysteron na masę
Z perspektywy dowodów naukowych ekdysteron pozostaje suplementem „obiecującym”, ale nie „sprawdzonym”. Przed sięgnięciem po niego warto upewnić się, że podstawy są dopracowane, bo to one decydują o wynikach w okresie budowania masy.
- Nadwyżka kaloryczna dostosowana do tempa przyrostu.
- Około 1,6 g białka na kilogram masy ciała dziennie.
- Progresywny trening z odpowiednią objętością.
- Kreatyna monohydrat – suplement o najlepiej udokumentowanym działaniu.
- 7–9 godzin snu.
Problemem jest też jakość rynku. Analizy produktów pokazywały, że rzeczywista zawartość ekdysteronu w suplementach często odbiega od deklarowanej. Wysoka cena nie gwarantuje, że w kapsułce znajduje się to, co na etykiecie.
Długoterminowe bezpieczeństwo ekdysteronu u ludzi nie zostało dobrze zbadane. Krótkie badania nie wykazały poważnych działań niepożądanych, ale nie wiadomo, jak wygląda stosowanie przez wiele miesięcy. Ostrożność powinny zachować osoby z chorobami hormonozależnymi, kobiety w ciąży i karmiące.
Wnioski redakcji
Ekdysteron wykazuje działanie anaboliczne w badaniach na komórkach i zwierzętach, prawdopodobnie poprzez mechanizmy niezależne od receptora androgenowego.
U ludzi dane są skąpe i niejednoznaczne. Jedno nowsze badanie dało obiecujące wyniki, wcześniejsze nie wykazało efektu. Potrzeba większych i dłuższych prób.
W okresie budowania masy ekdysteron może być co najwyżej dodatkiem dla osób, które mają już dopracowane podstawy i akceptują niepewność co do efektów oraz jakości produktu.
Polecamy także nasze teksty o kreatynie na masę, o turkesteronie i innych „naturalnych anabolikach” oraz o ryzyku zanieczyszczonych suplementów w sporcie.
Bibliografia
- Isenmann E, Ambrosio G, Joseph JF, et al. Ecdysteroids as non-conventional anabolic agent: performance enhancement by ecdysterone supplementation in humans. Arch Toxicol. 2019;93(7):1807–1816.
- Gorelick-Feldman J, MacLean D, Ilic N, et al. Phytoecdysteroids increase protein synthesis in skeletal muscle cells. J Agric Food Chem. 2008;56(10):3532–3537.
- Parr MK, Zhao P, Haupt O, et al. Estrogen receptor beta is involved in skeletal muscle hypertrophy induced by the phytoecdysteroid ecdysterone. Mol Nutr Food Res. 2014;58(9):1861–1872.
- Wilborn CD, Taylor LW, Campbell BI, et al. Effects of methoxyisoflavone, ecdysterone, and sulfo-polysaccharide supplementation on training adaptations in resistance-trained males. J Int Soc Sports Nutr. 2006;3(2):19–27.
- Lafont R, Dinan L. Practical uses for ecdysteroids in mammals including humans: an update. J Insect Sci. 2003;3:7.
- Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439–455.
