Czym jest krajowa agencja antydopingowa i jak działa POLADA
Każdy kraj, który przyjął Światowy Kodeks Antydopingowy, ma instytucję odpowiedzialną za walkę z dopingiem na swoim terytorium. W literaturze nazywa się ją krajową organizacją antydopingową, w skrócie NADO. W Polsce tę rolę pełni Polska Agencja Antydopingowa – POLADA. Redakcja wyjaśnia, na czym polega jej praca, jak wyglądają kontrole i jakie prawa ma sportowiec.
NADO w systemie światowym
Globalny system antydopingowy opiera się na Światowej Agencji Antydopingowej (WADA), powołanej w 1999 roku. WADA tworzy i aktualizuje Światowy Kodeks Antydopingowy, listę substancji i metod zakazanych oraz standardy międzynarodowe, m.in. dotyczące kontroli, laboratoriów i wyłączeń terapeutycznych.
Sama WADA nie przeprowadza większości kontroli. Robią to organizacje sygnatariusze: międzynarodowe federacje sportowe, organizatorzy dużych imprez oraz krajowe organizacje antydopingowe. NADO odpowiada za sportowców ze swojego kraju i za zawody krajowe.
Państwa zobowiązują się do wspierania tego systemu poprzez Międzynarodową konwencję UNESCO przeciwko dopingowi w sporcie z 2005 roku. Polska jest jej stroną, co oznacza obowiązek dostosowania prawa krajowego do zasad Kodeksu.
Kluczową cechą NADO jest niezależność operacyjna. Kodeks wymaga, by decyzje o kontrolach i sankcjach nie zależały od federacji sportowych ani od polityków, którzy mogliby mieć interes w ochronie własnych zawodników.
POLADA: podstawa prawna i zadania
POLADA została powołana na podstawie ustawy z dnia 21 kwietnia 2017 roku o zwalczaniu dopingu w sporcie i rozpoczęła działalność 1 lipca 2017 roku. Zastąpiła wcześniejszą Komisję do Zwalczania Dopingu w Sporcie. Jest państwową osobą prawną nadzorowaną przez ministra właściwego do spraw kultury fizycznej.
Do głównych zadań agencji należą:
- planowanie i przeprowadzanie kontroli antydopingowych w zawodach i poza nimi;
- zarządzanie wynikami badań i prowadzenie postępowań w sprawie naruszeń przepisów;
- rozpatrywanie wniosków o wyłączenia dla celów terapeutycznych (TUE);
- edukacja zawodników, trenerów, lekarzy i rodziców;
- współpraca z WADA, innymi NADO i organami ścigania.
Przy agencji działają organy dyscyplinarne, które rozpatrują sprawy dotyczące naruszeń przepisów antydopingowych w pierwszej i drugiej instancji. Od ich decyzji przysługuje dalsze odwołanie, w przypadku zawodników poziomu międzynarodowego – do Sportowego Sądu Arbitrażowego (CAS) w Lozannie.
W Polsce działa również akredytowane przez WADA laboratorium antydopingowe w Warszawie, które analizuje próbki pobierane przez POLADA i inne organizacje.
Jak przebiega kontrola antydopingowa
Kontrola może odbyć się w trakcie zawodów lub poza nimi, w dowolnym miejscu i czasie, bez uprzedzenia. Zawodnik zostaje powiadomiony przez kontrolera lub osobę asystującą i od tego momentu pozostaje pod obserwacją aż do oddania próbki.
| Etap | Co się dzieje | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Powiadomienie | Zawodnik podpisuje formularz i otrzymuje informację o prawach | Prawo do osoby towarzyszącej i tłumacza |
| Stawienie się w stacji | Niezwłocznie, z dokumentem tożsamości | Opóźnienie tylko z uzasadnionych przyczyn |
| Pobranie próbki | Mocz pod nadzorem, czasem także krew | Samodzielny wybór zestawu do pobrania |
| Zabezpieczenie | Podział na próbkę A i B, zaplombowanie | Sprawdzenie numerów i szczelności |
| Dokumentacja | Wpisanie leków i suplementów z ostatnich dni | Uwagi w protokole, kopia dla zawodnika |
Próbka A trafia do analizy. Jeśli wynik jest nieprawidłowy, zawodnik ma prawo zażądać analizy próbki B, przy której może być obecny osobiście lub przez przedstawiciela.
Odmowa poddania się kontroli lub jej unikanie jest traktowane jako odrębne naruszenie przepisów antydopingowych, zagrożone sankcjami porównywalnymi z wykryciem substancji zakazanej.
ADAMS, lokalizacja i paszport biologiczny
Zawodnicy z najwyższego poziomu, zgłoszeni do tzw. zarejestrowanej grupy zawodników (RTP), muszą podawać informacje o swoim miejscu pobytu w systemie ADAMS prowadzonym przez WADA. Obejmuje to m.in. codzienny 60-minutowy przedział czasowy, w którym są dostępni do kontroli.
Trzy niedopełnienia obowiązków lokalizacyjnych lub nieudane próby kontroli w ciągu 12 miesięcy stanowią naruszenie przepisów. Dla wielu sportowców to najbardziej wymagający element systemu, wymagający stałej aktualizacji planów.
Uzupełnieniem klasycznych testów jest biologiczny paszport sportowca. To długoterminowe monitorowanie wybranych parametrów krwi i profilu steroidowego w moczu. Naruszenie można stwierdzić nie dlatego, że wykryto konkretną substancję, ale dlatego, że zmiany parametrów nie dają się wyjaśnić fizjologią.
Próbki mogą być przechowywane i ponownie analizowane nawet przez dziesięć lat. Dzięki postępowi metod analitycznych wielu zawodników straciło medale po latach od zawodów.
Wyłączenia terapeutyczne i odpowiedzialność zawodnika
Sportowiec chorujący przewlekle może potrzebować leku z listy zakazanej – np. insuliny w cukrzycy czy glikokortykosteroidów w chorobach zapalnych. W takiej sytuacji składa wniosek o wyłączenie dla celów terapeutycznych (TUE), dołączając dokumentację medyczną. Wniosek ocenia komisja lekarzy.
Fundamentalną zasadą systemu jest odpowiedzialność obiektywna (strict liability). Zawodnik odpowiada za każdą substancję zakazaną wykrytą w jego organizmie, niezależnie od tego, czy przyjął ją świadomie. Zanieczyszczony suplement nie zwalnia z odpowiedzialności, choć może wpływać na wymiar kary.
Dlatego POLADA i inne NADO zalecają ostrożność wobec suplementów, sprawdzanie leków w bazach i aplikacjach udostępnianych przez agencję oraz konsultowanie każdej terapii z lekarzem znającym przepisy antydopingowe.
Agencja prowadzi szeroki program edukacyjny, w tym kursy e-learningowe i szkolenia dla kadr narodowych. Wiedza o własnych prawach i obowiązkach to najlepsza ochrona przed nieumyślnym naruszeniem przepisów.
Wnioski redakcji
Krajowa organizacja antydopingowa jest wykonawcą zasad Światowego Kodeksu Antydopingowego na poziomie państwa. W Polsce tę funkcję od 2017 roku pełni POLADA.
Agencja przeprowadza kontrole, zarządza wynikami, prowadzi postępowania, rozpatruje wnioski o wyłączenia terapeutyczne i edukuje środowisko sportowe.
Dla zawodnika najważniejsze jest zrozumienie zasady odpowiedzialności obiektywnej oraz znajomość swoich praw podczas kontroli. Świadomość procedur chroni przed błędami, które mogą kosztować karierę.
Polecamy także nasze artykuły o tym, jak sprawdzić lek pod kątem listy zakazanej, o ryzyku zanieczyszczonych suplementów oraz o historii biologicznego paszportu sportowca.
Bibliografia
- World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code 2021. Montreal: WADA; 2021.
- World Anti-Doping Agency. International Standard for Testing and Investigations. Montreal: WADA; 2023.
- Ustawa z dnia 21 kwietnia 2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie. Dz.U. 2017 poz. 1051.
- UNESCO. International Convention against Doping in Sport. Paris: UNESCO; 2005.
- Sottas PE, Robinson N, Rabin O, Saugy M. The athlete biological passport. Clin Chem. 2011;57(7):969–976.
- Outram S, Stewart B. Doping through supplement use: a review of the available empirical data. Int J Sport Nutr Exerc Metab. 2015;25(1):54–59.
- https://sterydyanaboliczne-polska.com/produkt/testosterone-cypionate-200mg-ml-10ml-vial-eu-euro-pharmacies/
