Rozstępy u sportowców: przyczyny, związek z treningiem i farmakologią

Rozstępy na barkach, klatce piersiowej czy udach to częsty widok w szatni siłowni. Dla jednych są „trofeum” po szybkim przyroście masy, dla innych powodem kompleksów. W rzeczywistości są blizną skórną, której powstanie zależy od wielu czynników – od genetyki, przez tempo zmian sylwetki, po hormony i leki. Redakcja wyjaśnia, co mówią badania dermatologiczne i kiedy rozstępy warto skonsultować z lekarzem.

Czym są rozstępy

Rozstępy (łac. striae distensae) to linijne zmiany skórne powstające w wyniku uszkodzenia skóry właściwej. Dochodzi w nich do pękania i reorganizacji włókien kolagenowych i elastynowych, które normalnie nadają skórze sprężystość. Z histologicznego punktu widzenia są formą blizny.

Wyróżnia się dwa etapy. Świeże rozstępy, nazywane czerwonymi (striae rubrae), są różowe, czerwone lub fioletowe, lekko uniesione i czasem swędzą. Z czasem bledną, stają się srebrzystobiałe, płaskie lub lekko zapadnięte – to tzw. rozstępy białe (striae albae).

Rozstępy występują bardzo często w populacji ogólnej. Typowe sytuacje to dojrzewanie, ciąża i szybkie zmiany masy ciała. U sportowców najczęściej pojawiają się w okolicach, w których skóra jest najbardziej rozciągana przez rosnące mięśnie: na przedniej części barków, przy pachach, na klatce piersiowej, bicepsach i udach.

Same rozstępy nie są groźne dla zdrowia. Ich znaczenie medyczne wynika głównie z tego, że w nietypowej postaci mogą być objawem zaburzeń hormonalnych lub skutkiem ubocznym leków.

Dlaczego pojawiają się u osób trenujących

Najprostszym wyjaśnieniem jest mechaniczne rozciąganie skóry. Gdy mięśnie rosną szybciej, niż skóra jest w stanie się zaadaptować, włókna skóry właściwej ulegają mikrouszkodzeniom. Dotyczy to zwłaszcza okresów intensywnego „masowania”, kiedy jednocześnie zwiększa się masa mięśniowa i tkanka tłuszczowa.

Samo rozciąganie nie tłumaczy jednak wszystkiego. Dwie osoby o podobnym tempie przyrostu mogą mieć zupełnie różną skłonność do rozstępów. Badania genetyczne wskazały warianty genów związanych m.in. z elastyną, które wiążą się z większym ryzykiem. Duże znaczenie ma też historia rodzinna.

Ważną rolę odgrywają hormony. Glikokortykosteroidy hamują aktywność fibroblastów – komórek produkujących kolagen – przez co skóra staje się cieńsza i mniej odporna na rozciąganie. Wzrost poziomu kortyzolu, czy to w wyniku choroby, czy leczenia, zwiększa skłonność do rozstępów.

• Czynniki mechaniczne: szybki przyrost masy mięśniowej i tłuszczowej, gwałtowne wahania wagi.
• Czynniki genetyczne: rodzinna skłonność, warianty genów związanych z tkanką łączną.
• Czynniki hormonalne: nadmiar glikokortykosteroidów, zmiany w okresie dojrzewania.
• Czynniki farmakologiczne: sterydy podawane miejscowo lub ogólnoustrojowo, środki dopingujące.

Związek z lekami i środkami dopingującymi

Najlepiej udokumentowanym farmakologicznym czynnikiem ryzyka są glikokortykosteroidy. Długotrwałe stosowanie leków takich jak prednizon, a także silnych sterydów miejscowych pod opatrunkiem, może prowadzić do zaniku skóry i rozstępów. Zjawisko to jest opisane w charakterystykach produktów leczniczych.

W przypadku sterydów anabolicznych wiedza opiera się głównie na obserwacjach klinicznych i opisach przypadków. Przegląd dermatologicznych skutków ich stosowania wymienia rozstępy obok trądziku, łojotoku i łysienia androgenowego. Mechanizm jest prawdopodobnie złożony: bardzo szybki przyrost masy mięśniowej i wody, zmiany hormonalne wpływające na skórę oraz u niektórych osób równoczesne stosowanie innych substancji.

Opisano również związek rozstępów ze stosowaniem hormonu wzrostu i insuliny w celach pozamedycznych, choć dane są tu jeszcze bardziej ograniczone. Wspólnym mianownikiem jest szybkie zwiększenie objętości tkanek, któremu skóra nie nadąża.

Pojawienie się licznych, szerokich, fioletowych rozstępów w krótkim czasie u osoby, która nie zmieniała istotnie masy ciała, jest sygnałem do pilnej konsultacji lekarskiej, ponieważ może wskazywać na nadmiar kortyzolu.

Kiedy rozstępy wymagają diagnostyki

Większość rozstępów u osób trenujących ma charakter mechaniczny i nie wymaga badań. Są jednak sytuacje, w których warto porozmawiać z lekarzem rodzinnym lub endokrynologiem.

Niepokojące cechy to rozstępy szerokie (powyżej około centymetra), intensywnie fioletowe, umiejscowione na brzuchu, w połączeniu z otyłością centralną, zaokrągleniem twarzy, osłabieniem mięśni proksymalnych, nadciśnieniem, łatwym powstawaniem siniaków czy zaburzeniami glikemii. Taki zestaw objawów może wskazywać na zespół Cushinga.

W diagnostyce lekarz może zlecić badania przesiewowe w kierunku hiperkortyzolemii, m.in. test hamowania deksametazonem, oznaczenie kortyzolu w ślinie nocnej lub w dobowej zbiórce moczu. Ważne jest szczere poinformowanie lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach i substancjach, także tych stosowanych bez recepty.

Konsultacji wymagają też rozstępy, które nadmiernie swędzą, pękają, krwawią lub pojawiają się w nietypowych miejscach u osób bardzo młodych.

Profilaktyka i leczenie

Najskuteczniejszą profilaktyką jest unikanie gwałtownych zmian masy ciała. Spokojniejsze tempo przyrostu w okresie budowania masy daje skórze czas na adaptację, a jednocześnie zwykle oznacza mniej zbędnej tkanki tłuszczowej.

Popularne kremy z masłem kakaowym czy oliwą z oliwek nie wykazały w badaniach kontrolowanych wyraźnej skuteczności w zapobieganiu rozstępom ciążowym. Pewne dowody istnieją dla preparatów z wąkrotą azjatycką i kwasem hialuronowym, ale są one ograniczone.

W leczeniu świeżych, czerwonych rozstępów stosuje się m.in. miejscową tretinoinę, która w niektórych badaniach zmniejszała ich widoczność. Nie wolno jej stosować w ciąży. Metody zabiegowe obejmują laser barwnikowy, lasery frakcyjne, mikronakłuwanie i radiofrekwencję – mogą poprawić wygląd, ale rzadko usuwają zmiany całkowicie.

Rozstępy białe są trudniejsze do leczenia. Realistycznym celem terapii jest zmniejszenie kontrastu i poprawa faktury skóry, a nie ich pełne usunięcie. Wybór metody warto skonsultować z dermatologiem.

Wnioski redakcji

Rozstępy u sportowców najczęściej wynikają z połączenia szybkiego przyrostu masy i indywidualnej skłonności genetycznej. Są blizną skórną, a nie chorobą.

Glikokortykosteroidy i nadmiar kortyzolu to dobrze udokumentowane czynniki ryzyka. Sterydy anaboliczne są wiązane z rozstępami w obserwacjach klinicznych, głównie przez gwałtowne zmiany objętości tkanek.

Profilaktyka polega na rozsądnym tempie zmian sylwetki. Leczenie może poprawić wygląd, szczególnie świeżych zmian, ale rzadko daje pełne usunięcie.

Zapraszamy też do lektury naszych materiałów o trądziku u osób trenujących, o diagnostyce kortyzolu oraz o tym, jak planować okres budowania masy bez nadmiaru tłuszczu.

Bibliografia

1. Elsaie ML, Baumann LS, Elsaaiee LT. Striae distensae (stretch marks) and different modalities of therapy: an update. Dermatol Surg. 2009;35(4):563–573.
2. Al-Himdani S, Ud-Din S, Gilmore S, Bayat A. Striae distensae: a comprehensive review and evidence-based evaluation of prophylaxis and treatment. Br J Dermatol. 2014;170(3):527–547.
3. Tung JY, Kiefer AK, Mullins M, Francke U, Eriksson N. Genome-wide association analysis implicates elastic microfibrils in the development of nonsyndromic striae distensae. J Invest Dermatol. 2013;133(11):2628–2631.
4. Melnik B, Jansen T, Grabbe S. Abuse of anabolic-androgenic steroids and bodybuilding acne: an underestimated health problem. J Dtsch Dermatol Ges. 2007;5(2):110–117.
5. Nieman LK, Biller BM, Findling JW, et al. The diagnosis of Cushing's syndrome: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2008;93(5):1526–1540.
6. Brennan M, Young G, Devane D. Topical preparations for preventing stretch marks in pregnancy. Cochrane Database Syst Rev. 2012;(11):CD000066.