Kwas ursodeoksycholowy (UDCA): mechanizm działania
Kwas ursodeoksycholowy, znany pod skrótem UDCA, od dziesięcioleci jest stosowany w leczeniu chorób dróg żółciowych. W środowisku sportowym często pojawia się jako „osłona wątroby”, zwłaszcza w kontekście doustnych sterydów anabolicznych. Redakcja wyjaśnia, jak ten związek działa na poziomie komórkowym, przy jakich chorobach ma udowodnioną skuteczność i dlaczego nie jest uniwersalną tarczą dla wątroby.
Czym jest kwas ursodeoksycholowy
UDCA to naturalny kwas żółciowy, w niewielkiej ilości obecny także w ludzkiej żółci. Nazwa pochodzi od łacińskiego „ursus”, czyli niedźwiedź – w żółci niedźwiedzi występuje on w dużym stężeniu i od wieków był składnikiem tradycyjnej medycyny wschodniej. Dziś produkuje się go syntetycznie.
Chemicznie UDCA jest stereoizomerem kwasu chenodeoksycholowego. Różni się od niego orientacją jednej grupy hydroksylowej, co sprawia, że jest znacznie bardziej hydrofilowy. Ta pozornie drobna różnica decyduje o jego właściwościach – hydrofilowe kwasy żółciowe są mniej toksyczne dla błon komórkowych.
W Polsce UDCA jest dostępny jako lek w postaci kapsułek i tabletek. Wskazania obejmują m.in. rozpuszczanie małych, niezwapniałych kamieni cholesterolowych w pęcherzyku żółciowym oraz leczenie pierwotnego zapalenia dróg żółciowych (PBC). Część preparatów o niższej dawce jest dostępna bez recepty.
W stosunku do typowej puli kwasów żółciowych UDCA stanowi u człowieka tylko kilka procent. Podczas leczenia jego udział rośnie i może stać się dominującym kwasem żółciowym, co jest jednym z kluczowych elementów mechanizmu działania.
Zmiana składu żółci
Pierwszym opisanym mechanizmem było działanie na kamienie żółciowe. UDCA zmniejsza wydzielanie cholesterolu do żółci i obniża jej „litogenność”, czyli skłonność do wytrącania kryształów. Przy długotrwałym stosowaniu małe kamienie cholesterolowe mogą się stopniowo rozpuszczać, choć proces trwa wiele miesięcy i nie dotyczy kamieni zwapniałych.
Drugim mechanizmem jest wypieranie toksycznych, hydrofobowych kwasów żółciowych. W cholestazie, czyli zastoju żółci, w hepatocytach i komórkach dróg żółciowych gromadzą się kwasy o silnym działaniu detergentowym, które uszkadzają błony i wywołują śmierć komórek. Przyjmowanie UDCA zmienia proporcje w puli kwasów na korzyść mniej szkodliwych.
Trzecim mechanizmem jest pobudzenie wydzielania żółci. UDCA aktywuje szlaki sygnałowe w hepatocytach, które zwiększają wbudowywanie białek transportowych do błony kanalików żółciowych. Dzięki temu żółć jest sprawniej usuwana z komórek, co zmniejsza ich ekspozycję na toksyczne składniki.
W komórkach nabłonka dróg żółciowych UDCA wspiera tzw. „parasol wodorowęglanowy” – warstwę zasadowego płynu chroniącą komórki przed agresywnymi kwasami. Koncepcja ta została opisana m.in. przez grupę Beuersa.
Działanie ochronne na komórki
Poza wpływem na skład żółci UDCA wykazuje działanie cytoprotekcyjne. W badaniach laboratoryjnych hamował apoptozę, czyli programowaną śmierć komórek, poprzez stabilizację błon mitochondrialnych i ograniczenie uwalniania czynników proapoptotycznych.
Opisano również działanie immunomodulujące – UDCA może zmniejszać ekspresję niektórych antygenów na powierzchni hepatocytów i ograniczać odpowiedź zapalną. Znaczenie kliniczne tego efektu jest jednak trudniejsze do oceny niż wpływ na przepływ żółci.
Poniższa tabela zestawia główne mechanizmy działania UDCA z ich praktycznym znaczeniem.
| Mechanizm | Na czym polega | Znaczenie kliniczne |
|---|---|---|
| Zmiana składu puli kwasów | Wypieranie hydrofobowych kwasów żółciowych | Mniejsze uszkodzenie komórek w cholestazie |
| Działanie żółciopędne | Pobudzenie transporterów w hepatocytach | Sprawniejsze usuwanie żółci |
| Zmniejszenie litogenności | Mniej cholesterolu w żółci | Rozpuszczanie małych kamieni cholesterolowych |
| Cytoprotekcja | Hamowanie apoptozy, stabilizacja mitochondriów | Głównie dane eksperymentalne |
| Immunomodulacja | Ograniczenie odpowiedzi zapalnej | Znaczenie niepewne |
W pierwotnym zapaleniu dróg żółciowych UDCA jest lekiem pierwszego wyboru według wytycznych Europejskiego Towarzystwa Badań nad Wątrobą (EASL). Dawka stosowana w tym wskazaniu w wytycznych wynosi 13–15 mg/kg masy ciała na dobę. U wielu pacjentów leczenie poprawia parametry biochemiczne i rokowanie.
UDCA a uszkodzenie wątroby przez leki i sterydy
Doustne sterydy anaboliczne alkilowane w pozycji 17-alfa są znane z hepatotoksyczności. Mogą wywoływać cholestazę, wzrost enzymów wątrobowych, a przy długim stosowaniu – zmiany takie jak plamica wątrobowa czy gruczolaki. Opisano też przypadki raka wątrobowokomórkowego.
W literaturze medycznej istnieją pojedyncze opisy przypadków, w których UDCA stosowano u pacjentów z cholestazą po sterydach anabolicznych. Nie ma jednak dużych badań kontrolowanych, które potwierdzałyby, że profilaktyczne przyjmowanie UDCA zapobiega uszkodzeniu wątroby u osób stosujących te substancje.
To bardzo ważne rozróżnienie. Lek, który pomaga w leczeniu określonej choroby, nie musi chronić przed toksycznym działaniem innej substancji. Przekonanie o „osłonie” może dawać fałszywe poczucie bezpieczeństwa i opóźniać diagnostykę rzeczywistych problemów.
Wytyczne dotyczące polekowego uszkodzenia wątroby wskazują, że podstawowym postępowaniem jest odstawienie czynnika szkodliwego. Żadna substancja przyjmowana „na wątrobę” nie neutralizuje skutków dalszej ekspozycji na hepatotoksyczny lek.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
UDCA jest zazwyczaj dobrze tolerowany. Najczęstszym działaniem niepożądanym są luźne stolce lub biegunka. Rzadziej występują bóle w nadbrzuszu, świąd czy reakcje skórne.
Charakterystyka produktu leczniczego wymienia przeciwwskazania, wśród których są m.in.:
- ostre zapalenie pęcherzyka lub dróg żółciowych;
- niedrożność dróg żółciowych;
- częste napady kolki żółciowej;
- zwapniałe kamienie żółciowe i upośledzona kurczliwość pęcherzyka;
- nadwrażliwość na substancję czynną.
Warto pamiętać o interakcjach. Leki wiążące kwasy żółciowe, np. cholestyramina, oraz preparaty zobojętniające z glinem mogą zmniejszać wchłanianie UDCA. UDCA może też wpływać na wchłanianie cyklosporyny.
W badaniu dotyczącym pierwotnego stwardniającego zapalenia dróg żółciowych (PSC) bardzo wysokie dawki UDCA wiązały się z gorszymi wynikami niż placebo. To przykład, że „więcej” nie zawsze znaczy „lepiej”, nawet w przypadku leku uważanego za bezpieczny.
Wnioski redakcji
Kwas ursodeoksycholowy działa wielotorowo: zmienia skład puli kwasów żółciowych, pobudza wydzielanie żółci, zmniejsza jej litogenność i wykazuje działanie ochronne na komórki.
Ma dobrze udokumentowaną skuteczność w pierwotnym zapaleniu dróg żółciowych i przy rozpuszczaniu małych kamieni cholesterolowych, ale nie jest uniwersalnym środkiem ochronnym dla wątroby.
Brakuje dowodów, że przyjmowanie UDCA „na zapas” zapobiega uszkodzeniu wątroby wywołanemu przez sterydy anaboliczne czy inne hepatotoksyczne substancje. Kluczem pozostaje unikanie czynnika szkodliwego i kontrola enzymów wątrobowych.
Polecamy także nasze materiały o tym, jak interpretować wyniki ALT, AST i GGTP, o polekowym uszkodzeniu wątroby oraz o suplementach reklamowanych jako „detoks”.
Bibliografia
- Beuers U. Drug insight: mechanisms and sites of action of ursodeoxycholic acid in cholestasis. Nat Clin Pract Gastroenterol Hepatol. 2006;3(6):318–328.
- European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines: The diagnosis and management of patients with primary biliary cholangitis. J Hepatol. 2017;67(1):145–172.
- Lindor KD, Kowdley KV, Luketic VA, et al. High-dose ursodeoxycholic acid for the treatment of primary sclerosing cholangitis. Hepatology. 2009;50(3):808–814.
- Paumgartner G, Beuers U. Ursodeoxycholic acid in cholestatic liver disease: mechanisms of action and therapeutic use revisited. Hepatology. 2002;36(3):525–531.
- European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines: Drug-induced liver injury. J Hepatol. 2019;70(6):1222–1261.
- Solimini R, Rotolo MC, Mastrobattista L, et al. Hepatotoxicity associated with illicit use of anabolic androgenic steroids in doping. Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2017;21(1 Suppl):7–16.
